Devletin içinde ne var?

Demokratik devletlerde kurumlar arası hiyerarşi oturduğu için onlar arasında bir çatışma ya ortaya çıkmaz ya da ortaya çıktığı zaman nasıl çözüleceğinin hukuki şartları bellidir, ona göre çözümlenir.

Henüz demokratikleşme sorununu çözememiş, bırakınız devletle toplum arasındaki sivil dengeyi oluşturmayı, bireyi özgürleştirmeyi, devletin içinde kurumlar arasındaki ilişkileri bile, bir meşruiyet çerçevesi içerisinde düzenleyememiş devletlerde sorun derindedir.

Birkaç gündür Türkiye, Milli İstihbarat, KCK operasyonları ve özel yetkili savcının bu ilişkiler bağlamındaki girişimlerini tartışıyor. Herkesin aklına gelen soru, MİT'in hangi şartlarda soruşturulup soruşturulamayacağına kadar uzandı.

Devletin kulağı

Türkiye'de devlet sorununun tartışılması gereken boyutlarının başında, devletin dayandığı toplumsal zümrelerin değişmesinin yattığı fikrini uzun zamandır muhtelif şekillerde ortaya koymaya çalışıyorum. Meselenin temeli, militer bürokrasiyle sivil bürokrasinin zümresel ittifakının çatırdamasıdır. Bu süreçte sivil bürokrasi kaçınılmaz olarak ülkenin demokrasi tarihi ileri doğru evrildikçe, hem seçilmiş iktidarlara açılmak mecburiyetinde kaldığından, hem de toplumsal hareketliliğin yarattığı değişimden dolayı, militer anlayıştan uzaklaşmaktadır. Böyle olduğunda sorun çözülüyor mu? Hayır, çünkü devletin kendisi, bir güç ilişkileri hiyerarşisi olduğu için, bu yapıdaki ittifakların çözülmesi ya da yeniden kurulması zorunlu olarak güçler arası çatışmalara yol açıyor.

Türkiye Devleti, Özal dönemine kadar militer bürokrasinin kurumsal hiyerarşisine ve ideolojisine göre biçimlenmiş bir yapıya sahipti. 27 Mayıs'ın bunun anayasasını yaptığı bilindiğine göre, son yıllarda yaşanan bütün değişmelerin bu hiyerarşi içerisinde yer alan, hem kurumların yapısında hem de kurumlar arasında çatışmalara yol açması anlaşılabilir bir durumdur. Asıl sorun, bu çatışmaların sivil iradenin yönetim ve denetiminde çözüme kavuşturulamamasıdır. Bir başka ifadeyle çatışmaların yönetilmesi meselesiyle karşı karşıyayız. Ünlü sosyolog Dahrendorf'un da dediği gibi modern toplum, çatışmaların olmadığı değil, çatışma süreçlerini yönetme mekanizmalarına ve becerilerine sahip olan toplumdur.

Kurumların yeri

Milli İstihbarat Teşkilatı'nın Türkiye'nin militer geleneği içerisinde oluşmuş bir kurum olduğu bilindiğine göre, bu kurumun sivilleştirilmesi demokratikleşme sürecinin en önemli aşamalarından biridir. Bununla beraber, bütün güvenlik algısının militer ideoloji tarafından biçimlendirilmiş olması sorunu daha da ağırlaştırmaktadır. Özal'dan bu yana sarf edilen gayretler, bu yapı içerisindeki tutuculuğu tasfiye etmeye yetmemiştir. Şüphesiz bunda Soğuk Savaş sürecinin "müttefik istihbarat" unsurlarıyla girilen ilişkilerin yarattığı deformasyonun izleri bulunmaktadır.
Sivilleşme yönündeki değişimin başarılması için, Meclis'te bulunanların muhalefet etme adına süreci engellemesine değil katkı yapmasına ihtiyaç vardır.

KCK operasyonlarını yürüten devlet kurumlarının katettiği başarı, PKK'yı o kadar zorda bırakmıştır ki, buna istihbarat yanılgısı yaratan dış kaynaklar vasıtasıyla Uludere üzerinden cevap verilerek, başarı gölgelenmeye çalışılmıştır. Son olaylar, meselenin orada bitmediğini, hesaplaşmaya dönüştürülmek istendiğini gösterecek niteliktedir.

Devletin içinde cumhurbaşkanı ve meclisin temsil ettiği kurucu iradeden halkın temsil edildiği meclise, yargıdan yürütmeye uzanan bir kurumsal hiyerarşi bulunmaktadır. Bütün bunların meşruiyeti, hâkimiyet-i milliye felsefesinde ve hukuk devletinde yatmaktadır. Bürokratik kurumlar ne bu hiyerarşiyi gölgeleyebilirler ne bu felsefeye ve hukuk devletine aykırı bir tavra yönelmeye hak sahibidirler.